Sinds de gedeeltelijke instorting van een pas gerenoveerd treinstation in Novi Sad is er een volkswoede ontstaan in Servië die niet te stoppen lijkt. Aangevoerd door de studenten gaan Serviërs al bijna 2 jaar lang de straat op om verantwoording te eisen voor het ongeluk. In de nasleep van de instorting en de protesten is president Vučić afgetreden en zijn er verkiezingen op komst. De mobilisatie van ontevreden kiezers is enorm. De studenten doen deze verkiezingen mee met hun eigen lijst en worden gesteund door de meeste oppositiepartijen.
In aanloop naar de Servische verkiezingen op 25 oktober komt PRO International met een drieluik: beweegt Servië terug richting de democratie, of heeft Vučić de spelregels al dusdanig naar zijn hand gezet en drijft Servië verder af richting een autocratie. In deel 2 leggen we de strategie van de studentenlijst uit, en de keuzes van andere oppositiepartijen om zich wel of niet achter de studentenlijst te scharen.
Studentska lista
De afgelopen twee jaar hebben de studenten honderdduizenden Serviërs op de been gebracht. In aanloop naar de verkiezingen hebben de studenten zelf een kandidatenlijst opgesteld en doen ze mee aan de verkiezingen. Jelena Vasiljević, onderzoeker aan de Universiteit van Belgrado, vertelde dat de lijst bestaat uit mensen met verschillende (ideologische) achtergronden. Volgens Jelena zijn de studenten erin geslaagd om van de komende verkiezingen een referendum te maken over Vučić en zijn regime. Door een diverse lijst op te stellen hoopt de studentenlijst om zoveel mogelijk Serviërs aan zich te binden in hun strijd tegen het regime.
De strategie is volgens Jelena simpel, namelijk ‘de verkiezingen winnen’. Ze legde uit dat dit ‘de eerste keer in tijden is dat er in Servië een sterke groep is die in staat is om Vučić zijn macht te breken’. De enorme mobilisatie van afgelopen jaren moet in de komende verkiezingen worden omgezet in stemmen en zetels.
De studenten hadden ook een eis voor de oppositiepartijen in Servië om niet zelfstandig deel te nemen aan de verkiezingen, maar de studentenlijst te steunen. Verreweg de meeste oppositiepartijen hebben aan deze eis gehoor gegeven. Er zijn echter twee partijcoalities – “Europees Servië” en “NADA” – die wel zelfstandig deelnemen aan de verkiezingen naast de regeringspartijen en enkele minderheidslijsten.
Verschillende partijen, verschillende strategieën
De SSP is een van de partijen die zelfstandig meedoet aan een partij binnen de coalitie “Europees Servië”. Ondanks het feit dat ze volgens Konstantin Samofalov, voormalig parlementslid en internationaal secretaris namens de SSP ‘hetzelfde fundamentele doel hebben als de studentenlijst om de ondemocratische en anti-Europese regering van Vučić te verslaan’. Hij legde uit dat de partij vindt dat er voor de Servische kiezers een optie moet zijn om te kiezen voor een uitgesproken pro-Europese partij. Het EU-lidmaatschap is volgens hem de nummer 1 prioriteit voor Servië. De partij heeft wel aangegeven om na de verkiezingen samen te willen werken met de studentenlijst.
Het Groen-Links Front (ZLF) maakt een andere afweging. Volgens politiek activist Andrej Zlatović zou het voor een partij die zelf voortkomt uit een protestbeweging een rode vlag zijn om de studentenlijst niet te steunen. Een andere belangrijke reden volgens Andrej is dat er verandering moet komen in Servië. ZLF wilde laten zien dat mensen in staat zijn om verandering te creëren, en dat een cruciale overwinning op Vučić mogelijk is.
Ksenija Marković, politicus namens de Democratische Partij (DS) legde het als volgt uit: ‘wij steunen de studentenlijst, omdat democratische verandering belangrijker is dan ons partijbelang. Als wij zelf hadden meegedaan hadden we de studentenlijst verzwakt.’ De strategie van DS is volgens Marković om het breedst mogelijke maatschappelijke en democratische alternatief te steunen, in dit geval de studentenlijst.
Tussen hoop en vrees
Niemand die PRO International sprak in aanloop naar zondag vindt de verkiezingen eerlijk of vrij, maar toch zijn ze het erover eens dat het de verkiezingen een enorme betekenis voor Servië zullen hebben. Andrej Zlatović van ZLF vreest bijvoorbeeld ‘dat Servië in een Ruslandachtige situatie beland als Vučić nog een termijn wint’.
Ondanks de oneerlijke strijd – bijvoorbeeld op het gebied van media in het land – die de partijen voeren tegen regeringspartij SNS, zijn ze hoopvol over de verkiezingen. De studentenprotesten hebben ongekende aantallen Serviërs gemobiliseerd. Er zijn meer verkiezingswaarnemers dan ooit die op verkiezingsdag de stemmen voor de oppositie gaan beschermen en zullen waarnemen. En alhoewel peilingen onderling verschillen en weinig betrouwbaar zijn, laten sommigen zelfs zien dat Vučić zijn meerderheid kan gaan verliezen.
Toch zijn er ook verschillen in verwachtingen, met name over de nasleep van verkiezingen. Sommigen verwachten dat dit met veel geweld gepaard zal gaan, en dat Vučić zijn verlies niet zomaar gaat toegeven. Anderen verwachten dat Vučić à la Viktor Orban in Hongarije zijn verlies wel schoorvoetend zal moeten toegeven.
Een overwinning zal pas het begin zijn
Voor veel Serviërs staat er zondag meer op het spel dan alleen de verkiezingsuitslag. Na jaren van democratische achteruitgang lijkt een politieke omwenteling voor het eerst binnen handbereik. Maar zelfs als de studentenlijst erin slaagt Vučić te verslaan, begint daarna een tweede gevecht: het herstellen van de democratische instituties en de rechtsstaat.
Of de studentenlijst ondanks verkiezingsfraude en politieke beïnvloeding haar slogan ‘Studenten winnen!’ kan waarmaken, moet zondag 25 oktober blijken.
In het derde en laatste deel van deze serie analyseren we de verkiezingsuitslag en wat deze betekent voor de democratische toekomst van Servië.