Democratie
Foto: verkiezingswinnaar Andris Kulsbergs in juni 2026
Afgelopen zaterdag, 3 oktober, brachten de Letten hun stem uit bij de verkiezingen voor de 15e Saeima, het nationale parlement van de Baltische staat. Voormalig premier Evika Siliņa trad eerder dit jaar in mei af na een politieke crisis, veroorzaakt door Oekraïense drones die op Lets grondgebied insloegen nadat ze door Russische elektronica van koers waren gebracht. Letland bleef in de aanloop naar de verkiezingen echter stabiel en weerstond de verwachte onrust en (succesvolle) Russische inmenging na de val van de regering. Dit was niet de eerste Russische poging tot destabilisatie waarmee Letland is geconfronteerd, en het land was goed voorbereid. Hoe ziet Russische desinformatie in Letland eruit en wat kunnen andere EU-lidstaten leren van de digitale strijd van Letland?
Historische verkiezingen
Allereerst de verkiezingsuitslag. Huidig premier Andris (United List) heeft de verkiezingen met een overweldigende meerderheid gewonnen en 35% van alle stemmen behaald; een historisch hoogtepunt dat nog nooit door een partij was bereikt sinds de onafhankelijkheid van Letland. Toen Siliņa als premier aftrad, nam Kulbergs (United List) de leiding over. Sindsdien is hij zeer actief op sociale media, waar hij zich profileert als een gewone Let die tegelijkertijd kan optreden als een daadkrachtig leider.
Aangezien Letland een kiesdrempel van 5% hanteert voor toelating tot het parlement, zal United List 41 zetels innemen in de Saeima, die in totaal honderd zetels telt. Kulbergs staat bekend om zijn pro-Oekraïne en pro-EU-houding, waarmee hij lijnrecht tegenover populistische partijen als Latvia First en Sovereign Power/Young Latvians staat; zij eindigden na United List op de tweede en derde plaats met respectievelijk 13% en 11,7% van de stemmen.
De enorme overwinning van Kulbergs was echter niet het enige historische aspect van de verkiezingen: de opkomst was de laagste ooit in de geschiedenis van de Letse democratie. Slechts 51,79% van de kiesgerechtigden nam deel aan de verkiezingen, waarbij 806.641 burgers hun stem uitbrachten. Dit sluit aan bij een trend die is ingezet sinds de eerste verkiezingen na de onafhankelijkheid in 1993, toen de opkomst 89,9% bedroeg.
Veiligheid, economie en banden met Rusland tijdens de campagne
De verkiezingscampagne draaide – zoals te verwachten viel – om veiligheid en defensie, wat de precaire internationale situatie waarin Letland zich bevindt benadrukt. De Baltische staten vormen de oostgrens van de NAVO; een positie van groot geopolitiek belang, dat nog eens is versterkt sinds de Russische invasie van Oekraïne. Veiligheid was echter niet het enige hoofdthema; ook economische en sociale kwesties kwamen prominent aan bod.
Debatten over veiligheid gingen niet alleen over investeringen in defensie of diplomatie; ook de persoonlijke banden van partijleiders met Rusland en Belarus waren een heet hangijzer. Tijdens de campagne ontdekte de in Riga gevestigde online nieuwssite ‘The Insider’ dat Jūlija Stepaņenko, leider van Sovereign Power/Young Latvians, twijfelachtige familiebanden heeft. Haar vader, Sergej Fedotov, is meerderheidsaandeelhouder van twee Russische familiebedrijven die direct in verband zijn gebracht met militair materieel dat wordt ingezet in de regio’s Donbas en Belgorod. Fedotov zou hebben gesproken met de Russische wapenhandelaar Viktor Bout, die pleitte voor het wegnemen van bureaucratische obstakels in Rusland – een land dat zich volgens hem “soms in een hybride oorlog en soms in een open oorlog” bevindt. Andere partijen vroegen om een onderzoek naar Stepaņenko.
Ook Aleksejs Rosļikovs, partijleider van For Stability! en woonachtig in Belarus, nam deel aan de verkiezingen. Rosļikovs was naar Belarus gevlucht nadat hij was beschuldigd van het aanzetten tot nationale en etnische haat. Terwijl hij in Riga op de opsporingslijst staat, woont hij nog steeds in Minsk; daar presenteert hij zichzelf als martelaar en beweert hij dat hij en zijn gezin in Letland worden bedreigd. Vanuit Wit-Rusland probeert hij de Letse regering te ondermijnen, bijvoorbeeld door de gasprijzen in Wit-Rusland en Letland met elkaar te vergelijken. ‘Voor Stabiliteit!’ haalde de kiesdrempel van 5% niet.
People’s Power Force – weliswaar een geregistreerde politieke partij, maar niet verkiesbaar tijdens de parlementsverkiezingen – riep op tot een zogenaamde ‘wise boycott’. Ze stellen dat verkiezingen met een opkomst van minder dan 50% niet legitiem zijn en roepen burgers op hun stem niet uit te brengen. In hun ogen hebben oligarchen en politici de macht van het volk gestolen, en zou stemmen het regime slechts legitimeren. Hun missie is om ‘de bevolking van Letland te beschermen’ en ‘het uitsterven van de Letse natie te stoppen’, ze eisen de afschaffing van staatsfinanciering voor politieke partijen en pleiten voor nieuwe verkiezingen. Volgens de hun website sloten 43.692 mensen zich aan bij de boycot, van wie 12.219 ‘niet-burgers’ en 7.262 anonieme deelnemers.
Narratieven en frames
Veelvoorkomende frames die door Russische desinformatienetwerken worden verspreid, richten zich op de EU of de NAVO. ‘Deze frames zijn erop gericht het vermogen of de legitimiteit van deze organisaties te ondermijnen’, vertelt Anete Bērzkalne in een interview met PRO International. Bērzkalne werkt als desinformatie-expert bij de Latvian Radio News Service en draagt bij aan onderzoeksjournalistiek, met Europa als specialisatie.
‘Enerzijds zou de EU te zwak zijn. Aan de andere kant zou de EU te veel gefocust zijn op Brussel, waardoor Letland een soort marionettenstaat van de EU zou worden.’ De NAVO wordt in een vergelijkbaar licht geplaatst: de trans-Atlantische organisatie zou Letland ofwel niet kunnen helpen, ofwel te agressief tegenover Rusland optreden. De Baltische staten worden vaak ook van dat laatste beschuldigd. Andere narratieven beweren dat de beslissingen van Letland onnozel, incompetent of idioot zijn.
Rusland richt zich ook op specifieke doelgroepen, met name de etnische Russen die in Letland wonen. Deze groep vormt ongeveer 25% van de Letse bevolking, waarmee het de grootste etnische minderheid in het land is. Russische bronnen beweren dat de Russische diaspora wordt onderdrukt. De afgelopen jaren is het gebruik van de Russische taal in het Letse onderwijs afgenomen, een trend die Rusland gebruikt om hun verhaal te versterken. Net als de retoriek die wordt gebruikt om de illegale invasie in Oekraïne te legitimeren, gebruikt het Kremlin snel de term ‘nazi’s’ in hun frames over de vermeende onderdrukking van Russen, zegt Bērzkalne.
Hoe verspreidt Rusland desinformatie?
Op 31 juli interviewde Bērzkalne Jānis Sārts, directeur van het in Riga gevestigde NATO Strategic Communications Centre of Excellence (STRATCOMCOE). Hij sprak over verschillende hybride aanvallen waarmee Letland tijdens de verkiezingen te maken zou kunnen krijgen, waaronder kwaadwillig AI-misbruik en drone- en cyberaanvallen. Zijn verwachtingen bleken niet ongegrond, hoewel de staatsveiligheidsdiensten meldden dat er weliswaar cyberaanvallen werden waargenomen, maar dat deze geen significante gevolgen hadden voor de verkiezingen.
Dat wil echter niet zeggen dat er geen pogingen zijn gedaan. Zo monitorden twee onderzoekers de reacties van AI op vragen over de verkiezingen, waaronder welke politieke partij de taalmodellen aanbevolen. Afhankelijk van of de vraag in het Lets of Russisch werd gesteld, verschilden de antwoorden en de gelinkte bronnen sterk. Wanneer de vraag in het Russisch werd gesteld, gebruikten de AI-modellen (ChatGPT, Gemini en Claude) verdachte of zelfs verboden websites als bronnen, zoals ‘Sputnik News’. De modellen adviseerden ook andere stemkeuzes, waarbij partijen als ‘Voor Stabiliteit!’, ‘Soevereine Macht’ en ‘Unie van Jonge Letten’ de voorkeur kregen. De laatste twee, onder leiding van de eerdergenoemde Stepanenko, werden twee keer zo vaak genoemd als wanneer de vraag in het Lets werd gesteld.
Het Letse televisieprogramma ‘De Facto’ monitorde pro-Kremlin media en ontdekte dat politieke kandidaten die Oekraïne en sancties tegen Rusland steunden, vaak belachelijk werden gemaakt. Aan de andere kant werden kandidaten die bijvoorbeeld de beperkingen op de doorvoer van Russisch graan bekritiseerden, juist bevoordeeld. Aangezien een op de drie Letse internetgebruikers AI gebruikt, wordt het voor Rusland steeds interessanter om deze modellen te manipuleren door het internet te overspoelen met Kremlin-gezinde content.
Sociale media bieden belangrijke platforms voor desinformatie, met name TikTok en Telegram, aldus Bērzkalne. ‘Verhalen die zich eerst via andere digitale kanalen verspreiden, kunnen daarna via sociale mediaplatforms zich verder verspreiden.’ Het type van de destabiliserende pogingen hangt af van het platform. Zo wordt Telegram bijvoorbeeld ook gebruikt om mensen te rekruteren voor sabotageacties, terwijl X meer botactiviteit vertoont.
Na de verkiezingen vertelde Varis Teivāns, hoofd van het Letse instituut voor cyberincidentpreventie, aan de Letse radio dat cyberaanvallers websites probeerden te creëren met vergelijkbare domeinnamen als populaire Letse nieuwswebsites, waarschijnlijk met kwade bedoelingen. Ze probeerden ook zwakke plekken in de digitale omgeving te vinden, niet alleen in verkiezingssystemen, maar ook in de systemen van lokale overheden en andere overheidsinstellingen. Hij erkende dat er meer aanvallen werden voorspeld, maar wilde niet speculeren over de vraag of de hoge mate van paraatheid en investeringen potentiële aanvallers hadden afgeschrikt.
De strijd tegen Russische digitale ‘hybride’ oorlogsvoering
Hoewel het moeilijk te zeggen is waarom de intensiteit van de aanvallen lager was dan verwacht, is het duidelijk dat Letland terugvecht. In januari van dit jaar werd een inter-institutionele groep opgericht om veiligheidsdreigingen voor de parlementsverkiezingen te voorkomen. Deze groep bestaat uit instellingen die zich bezighouden met verkiezingsprocessen, de staatsveiligheidsdiensten en cyberbeveiliging. Bovendien werden pro-Kremlinpartijen vanaf 2025 preventief gemonitord. Op aanbeveling van de VDD (de Staatsveiligheidsdienst) zijn sinds de invasie van Oekraïne 400 Russische propagandawebsites in Letland geblokkeerd. In 2022 werden 80 Russische media op soortgelijke wijze verboden. Campagnes tegen desinformatie werden ingezet om kiezers voor te lichten over hun rol in de verkiezingen, hoe ze desinformatie kunnen herkennen en hoe ze kunnen voorkomen dat ze het zelf niet verder verspreiden.
In haar werk probeert ook Anete Bērzkalne het bewustzijn over desinformatie en de werking ervan te vergroten. Hoe kwaadaardige narratieven en frames erop gericht zijn apathie, wantrouwen en ontevredenheid te creëren: ‘Het belangrijkste doel is om mensen ervan te weerhouden te stemmen of hen aan te moedigen te stemmen op partijen die Ruslandgezinder zijn’, vertelt ze. ‘Elke keer dat we desinformatiepraktijken ontdekken, is het een moeilijke afweging. Vertellen we het publiek erover en zo ja, hoe en wanneer? Het doel van de desinformatie is vaak om angst te zaaien; daar willen wij niet aan bijdragen.’ Ze haalt een voorbeeld aan van TikTok, waarop werd beweerd dat er in januari een Russische verkiezing of referendum zou plaatsvinden over de annexatie van Letland. ‘Het was volledig nep, maar het zag er erg angstaanjagend uit. Daarom heb ik het pas geruime tijd later gepubliceerd.’
Op de vraag wat andere EU-landen kunnen leren van de strijd van Letland tegen Russische hybride oorlogsvoering, benadrukte ze hoe belangrijk het is om te begrijpen hoe desinformatie werkt en wat de verschillende intenties zijn achter het verspreiden van valse narratieven. ‘Narratieven lijken misschien tegenstrijdig, maar dienen hetzelfde doel: verdeeldheid zaaien tussen Letten onderling, of tussen EU- of NAVO-lidstaten.’ Ze besluit: ‘We analyseren de impact van hybride aanvallen en wat de doelstellingen ervan zijn. Gaat het bijvoorbeeld om angst zaaien of om het verzamelen van gegevens? Onderschat de slinkse manieren waarop Rusland te werk gaat niet.’
