Sinds de instorting van een deel van een treinstation in de Servische stad Novi Sad die 16 dodelijke slachtoffers veroorzaakte, gaan ontevreden Servische burgers al bijna 2 jaar lang massaal de straat op. In eerste instantie waren het vooral studenten, maar al snel werden de protesten gesteund door steeds meer Serviërs uit andere delen van de samenleving. Twee jaar na de instorting is president Vučić afgetreden, en zijn er verkiezingen in aantocht.
In aanloop naar de Servische verkiezingen op 25 oktober komt PRO International met een drieluik: beweegt Servië terug richting de democratie, of heeft Vučić de spelregels al dusdanig naar zijn hand gezet en drijft Servië verder af richting een autocratie. In deel 1 leggen we uit hoe de instorting van een treinstation leidde tot verkiezingen, en wat er deze verkiezing voor Serviërs op het spel staat.
Van instorting naar verkiezing
De instorting van een gedeelte van het Servische station illustreerde voor vele Serviërs wat er mis was met hun land, met name grootschalige en wijdverspreide corruptie. De studenten hadden twee simpele eisen: ze wilden de aanbestedingsdocumenten voor de renovatie van het station inzien, en ze eisten dat de verantwoordelijk personen tot gerechtigheid werden gebracht. Om druk te zetten op de instituties en regering gingen de studenten massaal de straat op. De ontevredenheid over de regering groeide en op het hoogtepunt van de protesten waren er zelfs 300000 duizend mensen op de been in de hoofdstad Belgrado. Het bleef hier niet bij. In het hele land, in elke gemeente gingen burgers de straat op om te demonstreren tegen corruptie en de regering, en om gerechtigheid te eisen.
De eisen van de studenten werden niet ingewilligd door de verantwoordelijke instituties. Volgens Tamara Tripić, voormalig parlementslid en prominent Servisch mensenrechtenactiviste zijn ‘geen van deze eisen radicaal en zou er in een goed functionerende democratie vanzelfsprekend aan deze twee eisen tegemoetgekomen worden’, maar aangezien de instituties volledig gecontroleerd worden door Vučić gebeurde dit niet. Als gevolg kwamen de studenten met een aanvullende eis: verkiezingen. Zij zagen dit als enige mogelijkheid om tot gerechtigheid te komen.
Eind september gaf Vučić gehoor aan deze eis en riep hij vervroegde verkiezingen uit. Hij treedt echter niet af, maar doet zelf mee aan de verkiezingen met als doel premier te worden. Volgens Tamara vormen de komende verkiezingen voor Servië een kruispunt: ‘We moeten kiezen of we in deze gecontroleerde staat willen blijven leven, of dat we de kans grijpen om onze staat steen voor steen opnieuw op te bouwen.’
Onderdrukking als strategie
Sinds Vučić in Servië aan de macht is, staat de democratie in Servië steeds meer onder druk. het meest in het oog springend is de grote invloed die de regering heeft op het medialandschap. Hierdoor bestaat onafhankelijke nieuwsmedia bijna niet meer. Volgens Tamara leven Serviërs hierdoor in ‘parallelle werkelijkheden’. Politicoloog Geert Luteijn, gespecialiseerd in Servische politiek, schetst een soortgelijk beeld. Volgens hem is het ‘geen gelijk speelveld als je kijkt naar media, omdat alternatieven geluiden compleet zijn uitgeschakeld door het regime’.
Daarnaast gebruikt de regering van Vučić grootschalig geweld en repressie. Niet alleen journalisten hebben hier mee te maken, maar zo vertelde Tamara dat ‘ook vreedzaam demonstrerende studenten worden geïntimideerd en worden opgepakt’.
In de afgelopen verkiezingen heeft deze strategie al meerdere keren gewerkt. Door grootschalige oppressie van media en journalisten, en door het gebrek aan een verenigde oppositie die Vučić kon verslaan, hadden vele jongeren en progressieve kiezers geen vertrouwen in de verkiezingen. De studenten doen deze verkiezingen zelf mee, met een diverse lijst aan kandidaten. Bijna de voltallige oppositie heeft zich achter de studentenlijst geschaard. Volgens Tamara is deze verkiezing hierdoor anders. ‘We hebben nog nooit zo’n grote mobilisatie gezien van mensen die gaan stemmen, met name jongeren die normaal niet stemmen, lijken nu te gaan’.
Echter hebben beide er geen enkel vertrouwen in dat de verkiezingen eerlijk zullen verlopen. Tamara vreest een Trumpiaanse ‘ontkenning van zijn verlies’. Geert legt uit dat Vučić ‘zeker bereid is tot vergaande fraude, en dat het heel belangrijk is dat we daar internationaal mee bezig zijn’.
Het is afwachten wat er zondag 25 oktober gaat gebeuren, maar de massale demonstraties tegen corruptie, tegen Vučić en vóór democratie hebben hoop doen gloren. Voor het eerst sinds jaren lijkt een breuk met het tijdperk-Vučić mogelijk.
In het tweede deel van deze serie wordt verder ingegaan op de strategie van de studentenlijst en de keuzes van andere oppositiepartijen om zich wel of niet achter de studentenlijst te scharen.